«ΤΟ WOKE ΠΕΘΑΝΕ, ΖΗΤΩ ΤΟ WOKE!»

 

Αυτές τις μέρες γίνεται η κηδεία του «woke». Όπως πάντα, οι οδηγίες προήλθαν από τις ΗΠΑ, όπου η προοδευτική προσωπικότητα Αλεξάνδρια Οκάσιο-Κορτέζ, εν όψει των επερχόμενων εκλογών, έκανε μια τακτική στροφή προκειμένου να ανακτήσει την λαϊκή ψήφο που έχασαν οι προοδευτικοί: «Αλλαγή πορείας, σύντροφοι, εστιάσαμε στο woke ενώ χάσαμε την επαφή με τον κόσμο της εργασίας.»

1) Ο ΛΥΚΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΟΝΦΟΡΜΙΣΜΟΣ.

Μια πρώτη παρατήρηση. Κάποιος θα μπορούσε να πει ότι το woke γεννήθηκε όπως πέθανε: χωρίς λόγο, χωρίς ορθολογική εξήγηση, απλώς στο κύμα του οπορτουνισμού και του κομφορμισμού επιρροών που φωλιάζουν πρωτίστως και κυρίως στα αμερικανικά πανεπιστήμια.

Πράγματι, το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο της κουλτούρας του «woke» – ένας ασαφής όρος που καλύπτει μια πολιτισμική μεταμόρφωση που ξεκινά από τη δεκαετία του ’70 – είναι ότι δεν λειτούργησε ποτέ ως λογικός μηχανισμός. Λειτούργησε πάντα μόνο ως μηχανισμός στιγματισμού, που απειλούσε τους μη κομφορμιστές με «ηθικές κυρώσεις», και σε δεύτερο στάδιο ακόμη και με υλικές κυρώσεις. Το κύριο χαρακτηριστικό του «woke» είναι ότι ο επιχειρηματολογικός λόγος δεν έγινε ποτέ αποδεκτός, οι αντιρρήσεις δεν έγιναν ποτέ δεκτές σε ένα πιθανό επίπεδο ισότιμης αξιοπρέπειας, οι θέσεις επιβλήθηκαν πάντα από ψηλά (προωθούμενες από πολιτικά γραφεία μαχητικών μειονοτήτων) και επιβλήθηκαν με τον σιωπηρό εκβιασμό ότι όποιος δεν συμμορφωνόταν ήταν «μισάνθρωπος», «ομοφοβικός», «ρατσιστής», εν ολίγοις ένα αηδιαστικό ανθρώπινο ον με το οποίο απλά έπρεπε να διακόψει κανείς κάθε σχέση.

Αυτός ο «λυκάνθρωπος κομφορμισμός», αυτός ο μηχανισμός στιγματισμού και εκφοβισμού λειτούργησε πάντα άψογα μόνο στις ανώτερες κοινωνικές ομάδες, εκείνες που λειτουργούν ουσιαστικά μέσω της ενσωμάτωσης, δηλαδή μέσω της εσωτερικής συναίνεσης της ομάδας στην οποία ανήκουν: δημοσιογράφοι, ακαδημαϊκοί, δικαστές κ.λπ. Έτσι, φτάσαμε σε μια κατάσταση όπου το μεγαλύτερο μέρος του «εσωτερικού» αυτών των ομάδων προσχώρησε αυτόματα και χωρίς σκέψη σε όλες τις επιταγές του «woke», οι οποίες έχουν γίνει ένα είδος σιωπηρού εσωτερικού κώδικα, ενώ οι κοινωνικές ομάδες που ήταν ξένες προς αυτές (δηλαδή, λίγο πολύ όλες εκείνες που κάποτε θα ονομάζονταν «εργατικές μάζες») έμειναν εκτός, δημιουργώντας εκείνο το πολιτισμικό και ταξικό χάσμα που τώρα η Οκάσιο-Κορτέζ και οι οπαδοί της προσπαθούν να γεφυρώσουν.

2) Ο «ΚΑΛΟΣ» ΠΑΡΑΛΟΓΙΣΜΟΣ ΔΙΑΦΥΛΑΣΣΕΙ ΤΟΝ «ΚΑΚΟ» ΠΑΡΑΛΟΓΙΣΜΟ.

Ακριβώς αυτός ο τρόπος λειτουργίας, έχει ευνοήσει, δυστυχώς, τη διατήρηση θυλάκων δογματισμού και άγνοιας, θυλάκων που είναι έτοιμοι να επανέλθουν στην επιφάνεια ανέπαφοι. Πράγματι, αν επιβάλλεις τις θέσεις σου σαν να ήταν δόγματα της Ιερής Εξέτασης, είναι απολύτως φυσικό όποιος  ξεφεύγουν από την επιβολή να νιώθει ενισχυμένος στο να καλλιεργεί τα δικά του δόγματα. Αν πραγματικά βρισκόμαστε μπροστά στη «δύση του woke», μία από τις πρώτες ανησυχητικές συνέπειες είναι ότι δεν θα επανέλθουν στην επιφάνεια μόνο τα χίλια δύο λογικά πράγματα που καταπιέστηκαν παράλογα τις τελευταίες δεκαετίες, αλλά και οι αυθεντικοί ομοφοβικοί, οι αυθεντικοί ρατσιστές, οι αυθεντικοί σεξιστές (είδαμε ψήγματα αυτής της δυναμικής τα είδαμε στο πρόσωπο του Τραμπ στην Αμερική . Σε αυτά τα οπισθοδρομικά αλλά μειοψηφικά υποκείμενα θα μπορούσαν σήμερα να προστεθούν όλοι εκείνοι – και είναι πολλοί – που για χρόνια έτρεφαν μια δικαιολογημένη αγανάκτηση απέναντι στις καταχρήσεις του «woke», σε μια επιστροφή του ιστορικού εκκρεμούς.

 

 

3) Ο ΜΕΓΑΛΟΣ ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ.

Συχνά γύρω από το θέμα του «woke», του «πολιτικά ορθού» κ.λπ. από την αριστερά τίθεται το επιχείρημα ότι «δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι τα πολιτικά και τα κοινωνικά δικαιώματα δεν μπορούν να αναπτυχθούν μαζί». Αυτό το επιχείρημα, αν και φαινομενικά λογικό, είναι στην πραγματικότητα ένα απόλυτο χάος.

 

Είναι απλά λάθος να εξισώνονται τα ζητήματα woke με τα «πολιτικά δικαιώματα». Πάρα πολλά πολιτικά δικαιώματα αναπτύχθηκαν μια χαρά παράλληλα με τα κοινωνικά δικαιώματα για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα.

Όμως, επρόκειτο για μια συγκεκριμένη κατηγορία πολιτικών δικαιωμάτων, δηλαδή εκείνα που απαιτούσαν τυπική ΙΣΟΤΗΤΑ, νομική ΙΣΟΤΗΤΑ για όλους τους πολίτες. Τα εργασιακά δικαιώματα και το δικαίωμα ψήφου αναπτύχθηκαν αρμονικά το ένα δίπλα στο άλλο. Η ισότητα ενώπιον του νόμου, ανεξάρτητα από φυλή, φύλο, σεξουαλικό προσανατολισμό κ.λπ., είναι αποτέλεσμα της συνολικής κοινωνικής εξέλιξης των τελευταίων δύο αιώνων.

Αυτό που συστηματικά «κρύβεται κάτω από το χαλί» είναι ότι μεταξύ των δεκαετιών του ’70 και του ’80 του 20ού αιώνα –τα χρόνια κατά τα οποία αναδύονται τα ζητήματα που συγχωνεύτηκαν στο κίνημα “woke”– επιβάλλεται ένα υπόδειγμα υποκειμενικών δικαιωμάτων που δεν έχει πλέον καμία σχέση με το εξισωτικό υπόδειγμα που ίσχυε προηγουμένως. Αυτό που αναδύεται είναι ένα «διεκδικητικό» υπόδειγμα, στο οποίο θεωρείται ότι ακόμη και αν δεν υπάρχουν πλέον νομικές διακρίσεις, τώρα πρέπει να διεκδικηθούν ειδικά δικαιώματα για συγκεκριμένες ομάδες. Η βασική ιδέα είναι εκείνη ενός «αντισταθμιστικού δικαιώματος», βάσει του οποίου θεωρείται ότι μια συγκεκριμένη ομάδα βρίσκεται σε κατάσταση ιδιαίτερης ανάγκης, ταλαιπωρίας ή σιωπηρής κατάχρησης, και έτσι ενεργοποιούνται ειδικές προστασίες ως αντιστάθμισμα αυτών των «αναγκών».

Αλλά εδώ φυσικά όλα αλλάζουν.

Άλλο είναι να λέμε ότι ο Μάριο και η Μαρία πρέπει και οι δύο να έχουν δικαίωμα ψήφου. Αυτό είναι εύκολο να εξηγηθεί και είναι εύκολο να αποδειχθεί όταν παλαιότερα η Μαρία δεν είχε δικαίωμα ψήφου, ενώ ο Μάριο είχε. Αν όμως γίνει δεκτό ότι πρέπει να δίνονται αποζημιώσεις για ανάγκες, ταλαιπωρίες και κακομεταχειρίσεις που δεν είναι εμφανείς, αλλά υποθετικές, τότε ξεκινά ένας ατέρμονος αγώνας δρόμου από χιλιάδες μικρές ομάδες και λόμπι, προκειμένου να  παρουσιαστούν  ως «έχοντες ανάγκη αποζημίωσης».

 

 

Και αυτό ακριβώς έγινε. Έτσι γεννήθηκε μια ολόκληρη βιβλιογραφία για τις «μικροβιαιότητες», για υποτιθέμενες καταχρήσεις που υπονοούνται σε ορισμένες λέξεις, σε ορισμένες συμπεριφορές, σε ορισμένα έθιμα. Μερικές φορές αυτές οι «μικροβιαιότητες» υπήρχαν, πολλές φορές όμως ήταν καθαρά αποκύημα της φαντασίας, αλλά το πραγματικό πρόβλημα είναι η αλλαγή παραδείγματος: σε αυτό το σημείο ξεκίνησε ένας αγώνας δρόμου για την απόκτηση ειδικών δικαιωμάτων (δικαιωμάτων που δεν προορίζονται στο κοινωνικό σύνολο, αλλά σε υποομάδες), και η βάση για την διεκδίκησή τους έχει υποκειμενοποιηθεί: όχι πλέον αυτό που εξωτερικά μπορούσαν να δουν όλοι, αλλά αυτό που εξ ορισμού ήταν κρυμμένο και που γινόταν αντιληπτό μόνο υποκειμενικά ως ιδιωτικός πόνος.

 

 

Υπάρχει τεράστια διαφορά μεταξύ του να προστατεύεται κανείς από την άσκηση βίας από άλλους (για την ορθότητα του οποίου κανένας λογικός άνθρωπος δεν αμφιβάλλει) και να προστατεύεται κανείς απέναντι στο γεγονός ότι ένας συνηθισμένος τρόπος χρήσης των λέξεων να εκλαμβάνεται από ορισμένους ως βία μεταφορικά, ως επίθεση στην αξιοπρέπειά του. Υπάρχει τεράστια διαφορά μεταξύ του να ζητάμε να υπάρχει ανοχή για το πώς νιώθουμε και στο να δηλώνουμε ότι, αν ο κόσμος δεν αναγνωρίζει τον τρόπο με τον οποίο αυτοπροσδιοριζόμαστε  (και δεν τον κάνει πραγματικότητα), αυτό είναι  βία.

 

Αυτή η υποκειμενοποίηση του δικαιώματος και των αξιώσεων προστασίας άνοιξε το Κουτί της Πανδώρας, με αποτέλεσμα κάθε υποκειμενική πεποίθηση —είτε βασίζεται σε στέρεα θεμέλια είτε είναι καρπός μιας εύθραυστης πεποίθησης που έχει μετατραπεί σε εμμονή— να μπορεί και να πρέπει να τυγχάνει νομικής προστασίας. Έτσι, καταστρέψαμε την ιταλική γλώσσα με μια πλημμύρα αδέξιων και χωρίς νόημα εκφράσεων, προκειμένου να ακολουθήσουμε αξιώσεις που βασίζονται στο τίποτα (π.χ.: ο υπερεκτατικός  πληθυντικός ( αρσενικό) χρησιμοποιούνταν και γινόταν αντιληπτός πάντα ως ουδέτερο: η χρήση δημιουργεί το νόημα.[   Μ.Τ. Στα ελληνικά αποδίδεται συνήθως ως «γενικό αρσενικό» ή «συμπεριληπτικό αρσενικό», δηλαδή η χρήση του αρσενικού πληθυντικού για να περιγράψει μια μεικτή ομάδα ανθρώπων (π.χ. «οι φοιτητές» για άνδρες και γυναίκες). Στη συγκεκριμένη κατά λέξη μετάφραση χρησιμοποιήθηκε ο όρος «υπερεκτατικό πληθυντικό» για να αποδοθεί ακριβώς η ιταλική ορολογία]. Αυτό, μέχρι που κάποιος επινόησε ότι επρόκειτο για διάκριση. Ομοίως, δώσαμε χώρο σε αξιώσεις που προσβάλλουν τα δικαιώματα των άλλων, όπως η αξίωση ότι η αυτοπροσδιορισμός μου ως γυναίκας πρέπει να μετατραπεί σε δικαίωμα να αγωνίζομαι σε γυναικείες ομάδες, ή ότι οι ανδρικές μου φαντασιώσεις για τη μητρότητα μπορούν να νομιμοποιήσουν πειράματα στο σώμα ενός αγέννητου παιδιού, κ.λπ. κ.λπ.

4) Ο ΟΡΙΖΟΝΤΙΟΣ ΚΑΤΑΚΕΡΜΑΤΙΣΜΟΣ

Σε κοινωνικό επίπεδο, αυτή η μετάβαση από τα οικουμενικά πολιτικά δικαιώματα (όπως το δικαίωμα της ψήφου) σε υποτιθέμενα υποκειμενικά πολιτικά δικαιώματα (θεμελιωμένα στην αυτοαντίληψη) έχει προκαλέσει ένα μακροσκοπικό φαινόμενο οριζόντιου κατακερματισμού της κοινωνίας, που την μετατρέπει σε μόνιμο αγώνα μαχητικών ομάδων πίεσης για ειδικά δικαιώματα.

Η  τάση αυτή ανταποκρίθηκε θαυμάσια στις ταυτόχρονες επιθυμίες των κυρίαρχων τάξεων της νεοφιλελεύθερης περιόδου. Δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι η υποκειμενιστική μεταμόρφωση των πολιτικών δικαιωμάτων συνέβη ακριβώς παράλληλα με τη «νεοφιλελεύθερη επανάσταση». Αυτή η τάση κατάφερε να αντικαταστήσει στον δημόσιο λόγο του «προοδευτισμού»  αυτό που μέχρι τότε αποτελούσε διεκδίκηση δικαιωμάτων για όλους, με μια πληθώρα οριζόντιων ρήξεων. Οι  μακροπρόθεσμες ιστορικές συνέπειες ήταν ότι, οι πραγματικά δύσκολοι αγώνες, οι αγώνες της αριστεράς με την πραγματική εξουσία, μπήκαν σταδιακά στην άκρη, για λόγους ευκολίας και οπορτουνισμού και επιλέγηκαν, μια σωρεία  φολκλοριστικών αγώνων, ακατανόητων στους περισσότερους, που συχνά είχαν ως στόχο να φέρουν σε σύγκρουση διάφορα εσωτερικά λόμπι του ίδιου πολιτικού φάσματος. Και παρά τις διακηρύξεις για τη δυνατότητα ταυτόχρονης διεξαγωγής διαφορετικών αγώνων, η απλή αλήθεια είναι ότι η πολιτική είναι θέμα προτεραιοτήτων. Αν πιστεύεις ότι το πρόβλημά σου είναι τα αόρατα αλλά ανυπέρβλητα εμπόδια (προκαταλήψεις, στερεότυπα) που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες στην επαγγελματική τους εξέλιξη, τα οποία τις εμποδίζουν να φτάσουν στις ανώτατες βαθμίδες της ιεραρχίας, θα σου λείψει ο χώρος για να ασχοληθείς με το "λασπωμένο πάτωμα" όσων αγωνίζονται πραγματικά για την επιβίωση.

 

5) ΤΟ «WOKE» ΠΕΘΑΝΕ, ΖΗΤΩ ΤΟ «WOKE»!

Καταλήγοντας, βρισκόμαστε πραγματικά μπροστά στο τέλος αυτού του πολιτιστικού και κοινωνικού φαινομένου που ονομάζουμε «woke»;

Μα, φυσικά όχι!

Το ίδιο το γεγονός ότι μπορεί κάποιος να πιστεύει ότι μια μικρή αλλαγή σε συνθήματα που χρησιμοποιούνται για εκλογικούς λόγους μπορεί να σηματοδοτήσει το τέλος του, είναι η πιο σαφής ένδειξη ότι όποιος πιστεύει αυτό δεν έχει αντιληφθεί τη ριζοσπαστικότητα και το βάθος του φαινομένου.

Μέχρι χθες η επίσημη γραμμή ήταν: «Δεν υπάρχει κανένα woke», και σήμερα περνάμε χωρίς δισταγμό στο «Το έχουμε αφήσει πίσω μας, δεν υπάρχει τίποτα να συζητήσουμε».

Μόνο που δύο ολόκληρες γενιές γεννήθηκαν και μεγάλωσαν σε ένα πολιτισμικό κλίμα όπου τα συνθήματα του «woke», και η βαθύτερη δομή του, θεωρούνταν δεδομένα.

Το βαθύτερο υπόστρωμα του «woke» είναι κάτι πολύ σοβαρό, του οποίου αυτό που ονομάζουμε «woke» δεν αποτελεί παρά μια από τις εκφάνσεις του. Δεν είναι αστείο. Είναι κυριολεκτικά μια πολιτισμική επανάσταση, με καταστροφικά αποτελέσματα.

Αυτό το υπόστρωμα είναι εκείνο ενός ριζικού πολιτισμικού σχετικισμού, ο οποίος  έχει εκφυλιστεί σε ατομικό σχετικισμό (όπου κάθε μεμονωμένο άτομο έχει τη «δική του κουλτούρα»). Η ιδέα (μια ιδέα που αντιπροσωπεύεται καλά, για παράδειγμα, από έννοιες όπως το «gender fluid», ρευστότητα φύλλου) είναι ότι η η οργανική σφαίρα αποτελεί ένα μονομερώς εξαρτώμενο εξάρτημα των υποκειμενικών πεποιθήσεων, οι οποίες είναι κυρίαρχες.

Πολύ πιο βαθιά κι από οποιονδήποτε ιστορικό σχετικισμό, εδώ δόθηκε χώρος, σαν να ήταν το πιο αυτονόητο πράγμα, σε μια προοπτική όπου δεν υφίσταται καμία ουσιαστική φυσική βάση του ανθρώπου και όπου ακόμη και οι συλλογικές δομές (ιστορία, έθιμα, παράδοση) αντιμετωπίζονται ως αυθαίρετες προκαταλήψεις.

Δεν  είναι μια μόδα, είναι μια ανθρωπολογική μετατόπιση που θα χρειαστεί δεκαετίες για να διορθωθεί (αν ποτέ διορθωθεί).

  

*Σχόλιο στο Facebook , 24 Αυγούστου 2026

[---->]