Η κρίση που δεν ήταν κρίση. Η μεγαλύτερη μεταφορά χρέους στην Ευρωπαϊκή ιστορία.
(Πώς το ιδιωτικό χρέος έγινε δημόσιο και φορτώθηκε στην ελληνική κοινωνία.Τι λένε τα έγγραφα "Eye on the Market" της J.P.Morgan από τα αρχεία Epstein.)
του Μιχάλη Χαιρετάκη
Στα emails του Epstein,βρέθηκε κάτι πολύ ανησυχητικό: μια πλήρη, ψυχρή, τεχνοκρατική αφήγηση όπου η Ελλάδα ήταν case study, η κοινωνία παράπλευρη απώλεια, και η δημοκρατία μεταβλητή όχι σταθερά.
Μια λέξη που έκρυψε τα πάντα
Για περισσότερο από μία δεκαετία, η ελληνική κοινωνία άκουγε την ίδια λέξη: διάσωση. Διάσωση της χώρας. Διάσωση της οικονομίας. Διάσωση του ευρώ. Η λέξη επαναλαμβανόταν σαν προσευχή από πολιτικούς, θεσμούς και μέσα ενημέρωσης. Μας είπαν ότι η θυσία ήταν αναγκαία. Ότι τα μέτρα ήταν προσωρινά. Ότι ο πόνος θα φέρει ανάκαμψη.
Όμως τα έγγραφα (που δεν ήταν γιά όλους) λένε κάτι εντελώς διαφορετικό. Εσωτερικές αναλύσεις κορυφαίων επενδυτικών τραπεζών, δημοσιευμένες σε κλειστά newsletters για θεσμικούς επενδυτές, μιλούσαν με εντελώς διαφορετική γλώσσα. Μια γλώσσα ψυχρή, τεχνική, απαλλαγμένη από κάθε ηθικό δίλημμα.
Δεν διασώθηκε καμία χώρα. Διασώθηκε ένα τραπεζικό σύστημα. Και το κόστος μεταφέρθηκε εκεί όπου ήταν πολιτικά πιο εύκολο: στις πλάτες των πολιτών.
Αυτό το άρθρο δεν βασίζεται σε θεωρίες συνωμοσίας. Βασίζεται σε έγγραφα που γράφτηκαν από ανθρώπους που ήξεραν ακριβώς τι γινόταν, τη στιγμή που γινόταν, και μιλούσαν ελεύθερα — γιατί δεν τους άκουγε κανείς εκτός από όσους είχαν χρήματα στο τραπέζι.
Μέρος Α΄: Μάρτιος 2011 — Η χρεοκοπία έχει ήδη αποφασιστεί
«Όταν εμείς μαθαίναμε τη λέξη "μνημόνιο", αυτοί είχαν ήδη προσαρμόσει τα χαρτοφυλάκιά τους»
Τον Μάρτιο του 2011, στο εσωτερικό newsletter Eye on the Market με τον προφητικό τίτλο Ides of March οι ειδοί του Μαρτίου, η ημέρα δολοφονίας του Καίσαρα καταγράφεται κάτι που δεν λεγόταν ποτέ δημόσια:
"solvency problems in Greece are increasingly being factored into prices"
Μετάφραση σε απλά ελληνικά: οι αγορές είχαν ήδη αποδεχτεί ότι η Ελλάδα δεν μπορεί να πληρώσει. Επενδυτές προσαρμόζουν χαρτοφυλάκια. Προετοιμάζονται για αναδιάρθρωση. Το μόνο ανοιχτό ερώτημα δεν είναι αν θα γίνει κούρεμα είναι πώς θα εγγραφεί η ζημιά στα βιβλία των τραπεζών.
Την ίδια στιγμή, στην Ελλάδα, ο δημόσιος διάλογος περιστρέφεται γύρω από το αν θα πάρουμε νέο δάνειο. Οι πολίτες ακούνε για «θυσίες» και «σωτηρία». Κανείς δεν τους λέει ότι η πραγματική συζήτηση είναι λογιστική. Η πολιτική τρέχει πίσω από την πραγματικότητα και ο κόσμος τρέχει πίσω από την πολιτική.
Μέρος Β΄: Μάιος 2011 — Το πρόβλημα δεν είναι η Ελλάδα
«Είναι οι ισολογισμοί των τραπεζών»
Δύο μήνες αργότερα, στην ανάλυση Snakes and Ladders, οι αριθμοί μιλούν μόνοι τους.
Ελλάδα, Ιρλανδία και Πορτογαλία αντιστοιχούν σε μόλις 5% του ΑΕΠ της Ευρωζώνης. Μικρές οικονομίες, περιθωριακές, σχεδόν ασήμαντες σε παγκόσμια κλίμακα.
Όμως οι ευρωπαϊκές τράπεζες είχαν έκθεση περίπου 500 δισεκατομμυρίων ευρώ σε κρατικά ομόλογα, τραπεζικά δάνεια και παράγωγα προϊόντα αυτών των τριών χωρών. Εναντίον 1,3 τρισεκατομμυρίων ευρώ σε βασικά κεφάλαια (Tier 1).
Το πηλίκο είναι τεράστιο: σχεδόν το 40% των κεφαλαίων του ευρωπαϊκού τραπεζικού συστήματος ήταν εκτεθειμένο σε τρεις χώρες που αντιστοιχούσαν σε 5% της οικονομίας.
Το πρόβλημα δεν ήταν ποτέ η Ελλάδα. Ήταν οι ισολογισμοί των τραπεζών που είχαν στοιχηματίσει πάνω της.
Και εδώ είναι το κλειδί: η λέξη που χρησιμοποιείται δεν είναι rescue (διάσωση). Είναι resolution (εκκαθάριση). Εκκαθάριση ζημιάς, όχι σωτηρία κοινωνίας. Η διαφορά αυτή δεν είναι σημασιολογική. Είναι πολιτική.
Μέρος Γ΄: Φθινόπωρο 2011 — Η Ελλάδα γίνεται παράδειγμα προς αποφυγή
«Δεν είναι πια χώρα σε κρίση. Είναι μήνυμα.»
Τον Νοέμβριο του 2011, η Ελλάδα μόλις έχει περάσει από τον σεισμό του δημοψηφίσματος που ανήγγειλε και ακύρωσε ο Γιώργος Παπανδρέου. Μια κυβέρνηση «εθνικής ενότητας» σχηματίζεται βιαστικά, υπό ασφυκτική πίεση. Ο κόσμος βγαίνει στους δρόμους. Οι τηλεοράσεις δείχνουν σκηνές καταστολής.
Και στα έγγραφα; Αλλάζει ο τόνος. Δεν είναι πια τεχνικός. Είναι πειθαρχικός. Στο The J.P. Morgan View γράφεται μια φράση που δεν είναι ανάλυση — είναι γραμμή εξουσίας:
"Europe will finance countries willing to converge... but will not fund the uncooperative indefinitely"
Η Ελλάδα παύει να είναι «χώρα σε κρίση». Γίνεται παράδειγμα προς συμμόρφωση. Μήνυμα προς τους υπόλοιπους: δείτε τι παθαίνει όποιος δεν συνεργάζεται. Αυτή η γλώσσα δεν ανήκει σε οικονομική ανάλυση. Ανήκει σε πολιτική πειθαρχία.
Και η έξοδος από το ευρώ; Δεν είναι ταμπού. Συζητείται, αναλύεται, χαρακτηρίζεται ως "economic equivalent of mutually assured destruction" το οικονομικό ισοδύναμο αμοιβαίας καταστροφής. Απορρίπτεται, αλλά όχι για χάρη της Ελλάδας. Για χάρη του συστήματος. Το σύστημα δεν φοβόταν την ελληνική φτώχεια. Φοβόταν τη μετάδοση.
Μέρος Δ΄: Το PSI — Η μεγάλη μεταφορά
«Όταν ο κόσμος άκουγε "κούρεμα", γινόταν η μεγαλύτερη μεταβίβαση χρέους στην ευρωπαϊκή ιστορία»
Το 2012, η Ελλάδα περνάει από το PSI το θρυλικό «κούρεμα». Η επίσημη αφήγηση λέει ότι οι ιδιώτες πιστωτές μοιράστηκαν το βάρος: έχασαν περίπου το 53% της ονομαστικής αξίας των ομολόγων τους. Μας είπαν ότι ήταν δίκαιο. Ότι οι τράπεζες πλήρωσαν.
Αλλά αυτό που έγινε στην πραγματικότητα ήταν κάτι εντελώς διαφορετικό.
Ας είμαστε ακριβείς: το PSI περιλάμβανε πράγματι ονομαστικό κούρεμα ιδιωτών πιστωτών. Κανείς δεν το αρνείται. Όμως σε καθαρούς όρους συστημικού ρίσκου, η βασική του λειτουργία δεν ήταν η τιμωρία των τραπεζών ήταν η μεταφορά του υπολειπόμενου κινδύνου στον επίσημο τομέα. Οι τράπεζες πήραν τη ζημιά τους, ναι. Αλλά η ζημιά που πήραν ήταν αυτή που είχαν ήδη προεξοφλήσει στα βιβλία τους. Αυτό που δεν πήραν ήταν ο μακροπρόθεσμος κίνδυνος αυτός πέρασε αθόρυβα στις πλάτες των φορολογούμενων.
Το χρέος δεν εξαφανίστηκε. Μετακινήθηκε.
Από ιδιωτικά χαρτοφυλάκια δηλαδή από τράπεζες, hedge funds και θεσμικούς επενδυτές μεταφέρθηκε σε κράτη, θεσμούς και μηχανισμούς που χρηματοδοτούνται από τους φορολογούμενους. Οι τράπεζες καθάρισαν τους ισολογισμούς τους. Οι πολίτες κληρονόμησαν το βάρος.
Και τα έγγραφα το ξέρουν. Σε ανάλυση του 2012 αναφέρεται ψυχρά ότι η Ελλάδα περνάει από «private sector prison» σε «public sector prison». Μετά το PSI, μόνο το 20–25% του ελληνικού χρέους παραμένει σε ιδιωτικά χέρια. Το υπόλοιπο το κρατάει ο ευρωπαίος φορολογούμενος.
Το χρέος δεν εξαφανίστηκε. Άλλαξε δεσμοφύλακα.
Αυτό δεν ειπώθηκε ποτέ έτσι στον ελληνικό λαό. Ούτε στον ευρωπαϊκό.
Το 2013, οι ελληνικές τράπεζες έχουν ήδη αντλήσει 50 δισεκατομμύρια ευρώ σε ανακεφαλαιοποιήσεις και είναι 35–70% κρατικές. Δηλαδή ο Έλληνας φορολογούμενος είναι πλέον μέτοχος τραπεζών που χρεοκόπησαν χωρίς να τον ρωτήσει κανείς.
Και στα έγγραφα του 2014 για την Alpha Bank, όλα αυτά αντιμετωπίζονται ως «Greek recovery story» επενδυτική ευκαιρία, όχι ανθρώπινη καταστροφή. Μιλούν για warrants, leverage, upside/downside. Η καταστροφή έχει ήδη αποτιμηθεί και πακεταριστεί. Τη στιγμή που στον δημόσιο χώρο μιλούσαν για «θυσίες», στα γραφεία τους μιλούσαν για structured trades.
Μέρος Ε΄: Η Ευρωζώνη — Ένα σύστημα χωρίς λαό
«Το πρόβλημα δεν είναι οικονομικό. Είναι θεσμικό.»
Τα έγγραφα δεν αφορούν μόνο την Ελλάδα. Αποκαλύπτουν μια βαθύτερη παραδοχή για ολόκληρη την Ευρωζώνη.
Στις αναλύσεις του 2011 λένε ξεκάθαρα: η Ευρωζώνη έχει τα χρήματα, έχει το κίνητρο, αλλά δεν έχει μηχανισμό ενιαίας απόφασης. Και άρα θα σέρνεται σε κρίση.
Η φράση-κλειδί:
"The only entity with the firepower to save Italy is the ECB"
Δηλαδή η δημοκρατία έχει τελειώσει ως μηχανισμός λήψης αποφάσεων. Παίζει μόνο ο ισολογισμός της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας. Αυτό δεν λεγόταν δημόσια τότε. Εδώ λέγεται ωμά.
Οι αναφορές στη Δημοκρατία της Βαϊμάρης, στον πληθωρισμό, στις παραιτήσεις Γερμανών κεντρικών τραπεζιτών δεν είναι διακοσμητικές. Η ερώτηση "Are German members of the ECB fighting a battle that has already been lost?" είναι σοκαριστικά ειλικρινής. Σημαίνει: ξέρουν ότι το τύπωμα χρήματος είναι μονόδρομος, απλώς δεν ξέρουν πόσο θα κοστίσει.
Για την Ιρλανδία, η φράση "The Road to Serfdom" — ο δρόμος προς τη δουλοπαροικία — δεν είναι τυχαία. Παραδέχονται ότι η διάσωση τραπεζών επιβλήθηκε πολιτικά, χωρίς κούρεμα στους μεγάλους πιστωτές, και ότι το χρέος έγινε δομικά μη βιώσιμο. Η «διάσωση» δεν είχε στόχο τη χώρα. Είχε στόχο το σύστημα.
Μέρος ΣΤ΄: Αυτό που δεν μπαίνει στο μοντέλο
«Οι κοινωνικές συνέπειες αναγνωρίζονται. Απλώς δεν μετράνε.»
Σε κανένα σημείο αυτών των εγγράφων δεν υπολογίζεται η κοινωνική αντοχή ως περιορισμός. Δεν μπαίνει η ανεργία ως «κόκκινη γραμμή». Δεν θεωρείται η δημοκρατική αποσταθεροποίηση απαγορευτικό κόστος.
Μιλούν για ανεργία. Μιλούν για ύφεση. Μιλούν για πολιτική αστάθεια. Αλλά τίποτα από αυτά δεν επηρεάζει τις αποφάσεις. Αν επηρεάζει κάτι, είναι τα spreads και οι αγορές.
Αυτό είναι ίσως το πιο σημαντικό εύρημα αν το διαβάσεις σήμερα. Η κρίση δεν ήταν αποτυχία. Ήταν αποδεκτό κόστος. Ήξεραν ότι χώρες θα «καούν». Ήξεραν ότι κοινωνίες θα καταρρεύσουν. Και αποφάσισαν ότι αν αντέξει το σύστημα, ας χαθούν κοινωνίες.
Δεν ήταν αμέλεια. Ήταν στρατηγική ψυχρότητα.
Και εδώ πρέπει να αντιμετωπίσουμε το πιο συνηθισμένο αντεπιχείρημα: «δεν υπήρχε εναλλακτική». Η απάντηση δεν είναι ότι υπήρχε εύκολη λύση. Η απάντηση είναι ότι το επιχείρημα «δεν υπήρχε εναλλακτική» προϋποθέτει ότι το μόνο αποδεκτό ρίσκο ήταν το τραπεζικό όχι το κοινωνικό. Ότι η κατάρρευση μιας τράπεζας ήταν αδιανόητη, αλλά η κατάρρευση μιας κοινωνίας ήταν αποδεκτή. Αυτή δεν είναι τεχνική αναγκαιότητα. Είναι πολιτική ιεράρχηση. Και είναι ακριβώς αυτή η ιεράρχηση που τα έγγραφα αποκαλύπτουν χωρίς δεύτερη σκέψη.
Μέρος Ζ΄: Το χαμένο σενάριο — Η «Ισλανδική» οδός που δεν επιλέχθηκε
Μέχρι εδώ, μιλάμε για όσα έγιναν. Από εδώ και πέρα, μιλάμε για όσα δεν έγιναν και γιατί αυτό έχει σημασία.
«Η στιγμή που ο εκβιασμός θα είχε νόημα»
Πολλοί αναρωτιούνται αν υπήρχε εναλλακτική. Τα έγγραφα υποδεικνύουν πως το 2010–2011 υπήρχε ένα παράθυρο ευκαιρίας για ένα εντελώς διαφορετικό σενάριο το οποίο όμως απαιτούσε μια κυβέρνηση έτοιμη για ολική ρήξη.
Αντί για τη λήψη δανείων από τον επίσημο τομέα, η Ελλάδα θα μπορούσε να είχε επιβάλει μονομερές κούρεμα 70–80% στους ιδιώτες πιστωτές, όσο το χρέος διεπόταν ακόμα από το ελληνικό δίκαιο. Το leverage ήταν προφανές: οι ευρωπαϊκές τράπεζες θα κατέρρεαν. Για να τις σώσουν, η Γερμανία και η Γαλλία θα αναγκάζονταν να δεχτούν τη διαγραφή του ελληνικού χρέους χρηματοδοτώντας οι ίδιες τις τράπεζές τους, αντί να φορτώνουν την Ελλάδα με νέα δάνεια.
Με εθνικοποίηση των ελληνικών τραπεζών και διαγραφή του χρέους, η χώρα θα απέφευγε τη δεκαετή λιτότητα. Η ύφεση θα ήταν βίαιη για ένα ή δύο χρόνια, αλλά η ανάκαμψη θα ερχόταν χωρίς το βαρίδι του 180% χρέους προς ΑΕΠ.
Αυτό το σενάριο δεν απαιτούσε έξοδο από το ευρώ. Απαιτούσε σκληρή διαπραγμάτευση «εντός των τειχών», με το όπλο της συστημικής κατάρρευσης της Ευρωζώνης στο τραπέζι. Δεν επιλέχθηκε και τα χρόνια που ακολούθησαν εξηγούν γιατί η απουσία αυτής της επιλογής ήταν καταστροφική.
Μέρος Η΄: 2015 — Η Σύγκρουση σε Άδειο Πεδίο
«Όταν προσπαθείς να εκβιάσεις έναν αντίπαλο που έχει ήδη προστατευτεί»
Αν το PSI του 2012 ήταν η «μεγάλη μεταφορά», το 2015 ήταν η μεγάλη επιβεβαίωση της αιχμαλωσίας. Η προσπάθεια ρήξης του 2015 απέτυχε γιατί η Ελλάδα επιχείρησε να παίξει ένα χαρτί που είχε καεί τρία χρόνια νωρίτερα.
Στις εσωτερικές αναλύσεις της περιόδου 2014–2015, ο τόνος των επενδυτικών οίκων δεν είναι πια πανικός. Είναι αναμονή. Το χρέος δεν ήταν πια τραπεζικό. Οι ξένες τράπεζες είχαν ήδη «καθαρίσει». Το ελληνικό χρέος βρισκόταν στα χέρια του ESM και της ΕΚΤ. Μια ελληνική χρεοκοπία θα επιβάρυνε τους προϋπολογισμούς των κρατών, όχι τη σταθερότητα των τραπεζών.
Η Ευρώπη είχε πλέον τον μηχανισμό να στηρίξει την Ιταλία και την Ισπανία. Η «μετάδοση» που ήταν το πυρηνικό όπλο της Ελλάδας το 2010 είχε εξουδετερωθεί από την Ποσοτική Χαλάρωση της ΕΚΤ.
Και υπήρχε η νομική παγίδα. Με το PSI, τα νέα ομόλογα διέπονταν πλέον από αγγλικό δίκαιο. Η ελληνική κυβέρνηση δεν μπορούσε πια να αλλάξει τους όρους μονομερώς. Ο «εκβιασμός» είχε μετατραπεί σε νομική αυτοχειρία.
Στη μονομαχία του 2015, ο εκβιαστής δεν ήταν η Ελλάδα. Ήταν η ρευστότητα. Η ΕΚΤ, ελέγχοντας τον μηχανισμό ELA, κρατούσε τις ελληνικές τράπεζες ζωντανές. Η φράση που κυριαρχούσε στα κλειστά γραφεία ήταν ωμή: «Αν δεν υπογράψετε, κλείνουμε τη στρόφιγγα.» Τα Capital Controls ήταν η τελική απόδειξη πως η Ελλάδα δεν μπορούσε πια να απειλήσει το ευρώ. Το ευρώ μπορούσε πλέον να στραγγαλίσει την Ελλάδα χωρίς να υποστεί ούτε γρατζουνιά το υπόλοιπο σύστημα.
Το χρέος ως πολιτική τεχνολογία
Η ελληνική κρίση δεν ήταν εξαίρεση. Ήταν πρότυπο.
Έδειξε πώς ιδιωτικές ζημιές γίνονται δημόσιες. Πώς δημοκρατίες μπαίνουν σε επιτήρηση. Πώς κοινωνίες πληρώνουν για αποφάσεις που δεν πήραν.
Κανείς δεν ρώτησε τον Έλληνα πολίτη αν θέλει να αναλάβει το χρέος των τραπεζών. Κανείς δεν ρώτησε τον Γερμανό φορολογούμενο αν θέλει να εγγυηθεί τα ελληνικά ομόλογα. Κανείς δεν ρώτησε τον Ιρλανδό αν θέλει να πληρώσει για τις ζημιές ξένων hedge funds.
Οι αποφάσεις πάρθηκαν. Το χρέος μεταφέρθηκε. Και η λέξη «διάσωση» χρησιμοποιήθηκε για να κάνει τα πάντα να μοιάζουν αναπόφευκτα.
Η ελληνική εμπειρία δίδαξε στις αγορές και στα κράτη κάτι κυνικό: η δημοκρατία σταματά εκεί που ξεκινά η ανάγκη για ρευστότητα. Το 2010 η Ελλάδα ήταν «πολύ μεγάλη για να αποτύχει». Το 2015, μετά τη μεταφορά του χρέους στους λαούς και την αλλαγή του δικαίου, είχε γίνει «αρκετά μικρή για να τιμωρηθεί».
Η κρίση δεν έληξε με μια συμφωνία δικαιοσύνης. Έληξε με την πλήρη επικράτηση της τεχνοκρατικής πειθαρχίας.
Η κρίση δεν ήταν αποτυχία πολιτικής. Ήταν επιτυχία μεταφοράς κόστους.
Και κυρίως, έδειξε ότι στην Ευρώπη του 21ου αιώνα, το χρέος δεν είναι οικονομικό μέγεθος είναι μηχανισμός εξουσίας.
Βασισμένο σε εσωτερικά έγγραφα και αναλύσεις από τις σειρές "Eye on the Market" και "The J.P. Morgan View" (2011–2014), που αποκαλύπτεται από την αλληλογραφία θεσμικών επενδυτών στα emails Epstein.
Απαγορεύεται η αναδημοσίευση αν προστεθεί, αφαιρεθεί ή αλλοιωθεί τμήμα του κειμένου ή του ονοματεπωνύμου του συγγραφέα του άρθρου.
