Ένα φιλόδοξο σχέδιο, κρυμμένο μέσα σε ένα παραπλανητικό νομοσχέδιο, επιχειρεί να αναπαράγει σε μαζική κλίμακα το σκάνδαλο των φλαμίνγκο στη γειτονική Αλβανία: την απόπειρα της οικογένειας Ντόναλντ Τραμπ να ιδιοποιηθεί έναν τεράστιο, ανέγγιχτο παραθαλάσσιο βιότοπο, με στόχο τη δημιουργία μιας ιδιωτικής παραθεριστικής πόλης.
Ενταγμένο στο Β΄ Μέρος του σχεδίου νόμου για την ΕΥΔΑΠ, το οποίο τέθηκε σε δημόσια διαβούλευση για μόλις λίγες ημέρες, εισάγει νέες «...διατάξεις για την πολεοδόμηση εγκαταλελειμμένων, μικρών και φθινόντων οικισμών και λοιπές ρυθμίσεις αρμοδιότητας Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας (άρθρα 41-59)». Πριν εξετάσουμε αναλυτικότερα τις προβλέψεις του, αξίζει να περιγράψουμε ένα ενδεικτικό εφιαλτικό σενάριο.
Ας πάρουμε για παράδειγμα ένα μικρό κυκλαδίτικο νησί, τη Σέριφο. Σύμφωνα με τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ, διαθέτει 14 φθίνοντες ή εγκαταλελειμμένους οικισμούς, ενώ ως οικισμοί με μηδενικό πληθυσμό καταγράφονται ακόμη και τα δύο βραχονήσια της, η Σερφοπούλα και το Βόδι. Με βάση τη λογική του σχεδίου, σε καθεμία από αυτές τις περιοχές, εκτός σχεδίου πόλεως και εκτός των ορίων των υφιστάμενων ή ανενεργών οικισμών, θα μπορεί να δημιουργηθεί ένα νέο πολεοδομικό συγκρότημα έκτασης από 50 έως 200 στρέμματα, μέσω συνοπτικών διαδικασιών.
Εξετάζοντας αναλυτικότερα τις διατάξεις, διαπιστώνεται ότι στην πραγματικότητα προωθείται ένα εκτεταμένο πρόγραμμα ιδιωτικής πολεοδόμησης σε περιοχές ιδιαίτερα υψηλού επενδυτικού ενδιαφέροντος. Η ρύθμιση αφορά περίπου το 27% των νησιωτικών και ορεινών οικισμών της χώρας, είτε είναι παραδοσιακοί είτε όχι, οι οποίοι στη συντριπτική τους πλειονότητα είναι προϋφιστάμενοι του 1923 και βρίσκονται σε περιοχές με περιορισμένη ή ακόμη και μηδενική ανθρωπογενή επιβάρυνση. Η επίκληση της «αναβάθμισης οικισμών» λειτουργεί ουσιαστικά ως προσχηματική αιτιολόγηση, προκειμένου να παρακαμφθούν οι πάγιες συνταγματικές επιφυλάξεις απέναντι στη θέσπιση όρων δόμησης σε παρθένες εκτός σχεδίου εκτάσεις.
Είναι χαρακτηριστικό ότι, σύμφωνα με το προτεινόμενο πλαίσιο, η «διάσωση» ενός φθίνοντος οικισμού δεν επιδιώκεται μέσω της αποκατάστασης και αναζωογόνησης του υφιστάμενου οικιστικού ιστού, αλλά μέσω της δημιουργίας ενός νέου ιδιωτικού οικισμού, πολλαπλάσιου σε έκταση, σε όμορη περιοχή. Ωστόσο, οι φθίνοντες ή εγκαταλελειμμένοι οικισμοί είναι κατά κανόνα προϋφιστάμενοι του 1923, γεγονός που σημαίνει ότι θεωρούνται ήδη πολεοδομικά νόμιμοι και διαθέτουν δυνατότητα οικοδόμησης. Επομένως, η συγκεκριμένη ρύθμιση δεν αποσκοπεί στην αξιοποίηση των ίδιων των οικισμών, αλλά ουσιαστικά επιτρέπει τη δόμηση εκτός των ορίων τους, παρακάμπτοντας ευθέως τους περιορισμούς που έχει επανειλημμένα θέσει η νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας. Και όταν μιλάμε για δόμηση, δεν εννοούμε τη σημερινή διάσπαρτη «λαϊκή» εκτός σχεδίου δόμηση ή μεμονωμένες επαύλεις, αλλά οργανωμένα τουριστικά συγκροτήματα, πολυτελή resorts και gated villages, σχεδιασμένα για κάθε «Χρυσή Βίζα» ή για ολιγάρχες της Ανατολής.
Οι περισσότεροι ορεινοί, ημιορεινοί και νησιωτικοί οικισμοί της χώρας με πληθυσμό 100 έως 200 κατοίκων —το σχέδιο νόμου αναφέρεται μάλιστα σε οικισμούς με 0 έως 150 κατοίκους— είτε βρίσκονται στα Ζαγοροχώρια είτε στα Δωδεκάνησα ή σε άλλες περιοχές, έχουν συνήθως έκταση από 20 έως 100 στρέμματα. Οι προτεινόμενες επεκτάσεις, που κυμαίνονται από 50 έως 200 στρέμματα, συνιστούν μια δυσανάλογη πολεοδομική γιγάντωση, ανάλογη με εκείνη που επιχειρήθηκε πρόσφατα στην περιφέρεια του παραδοσιακού οικισμού στο Πάπιγκο. Μπροστά σε αυτό που επιχειρείται να νομοθετηθεί, το άγος του Σαρακήνικου στη Μήλο, της Κουμπάρας στην Ίο και τόσες άλλες πρόσφατες υποθέσεις κινδυνεύουν να μοιάζουν με πταίσματα. Παράλληλα, το εύρος εφαρμογής της ρύθμισης είναι τεράστιο, καθώς αφορά περισσότερες από 1.300 δημοτικές κοινότητες με χιλιάδες οικισμούς. Ενδεικτικά, μόνο η δημοτική κοινότητα Οίας διαθέτει οκτώ οικισμούς που πληρούν τα σχετικά κριτήρια, ενώ σε ολόκληρη τη Σαντορίνη ο αριθμός τους ανέρχεται σε είκοσι έναν. Αυτό σημαίνει ότι, θεωρητικά, θα μπορούσαν να δημιουργηθούν έως και είκοσι ένα νέα συγκροτήματα έκτασης έως 200 στρεμμάτων το καθένα στη Σαντορίνη — πάνω από 4.000 στρέμματα νέας πολυτελούς δόμησης. Αξίζει να αναλογιστούμε το μέγεθος αυτής της προοπτικής.
Παρά τις διακηρύξεις περί «περιβαλλοντικής αναβάθμισης» και «βιώσιμης ανάπτυξης», οι προτεινόμενες διατάξεις δημιουργούν σοβαρούς κινδύνους για την περιβαλλοντική ισορροπία, το φυσικό τοπίο και την αποτροπή της άναρχης δόμησης.
Με αυτό το νομοσχέδιο δεν μιλάμε απλώς για λεηλασία της χώρας. Μιλάμε για την κατασπατάληση του πολυτιμότερου κεφαλαίου της: των φυσικών τοπίων της και των μικρής κλίμακας οικισμών των βουνών και των νησιών. Αν αυτό δεν αποτελεί εξόρυξη πλούτου από τους πολλούς προς όφελος των λίγων, τότε τι είναι;
ΥΓ Στην εικόνα ένας πασίγνωστος φθίνων οικισμός - η Βάθια της Μάνης - από αυτούς που προβλέπει το σχέδιο νόμου να "αναπτυχθούν".
