Συνέντευξη
Πίσω από την τεχνητή νοημοσύνη υπάρχουν εκατομμύρια εργαζόμενοι που αμείβονται ανεπαρκώς και στερούνται προστασίας. Ο Αντόνιο Κασίλι περιγράφει την κρυφή πλευρά της τεχνητής νοημοσύνης
Πανταχού παρούσα στη ζωή μας και στον δημόσιο διάλογο, η τεχνητή νοημοσύνη,πλέον, από ορισμένους παρουσιάζεται ως η υπόσχεση ενός λαμπρού μέλλοντος, από άλλους ως υπαρξιακή απειλή. Η αλήθεια, πιθανώς, βρίσκεται αλλού: αντί να φανταζόμαστε μακρινά σενάρια, επείγει να εξετάσουμε τι επιπτώσεις έχει ήδη σήμερα η τεχνητή νοημοσύνη στην κοινωνία, στην εργασία και στα δικαιώματα.
Μιλήσαμε γι’ αυτό με τον Αντόνιο Κασίλι, τακτικό καθηγητή κοινωνιολογίας στο Πολυτεχνείο του Παρισιού και έναν από τους κορυφαίους ειδικούς στις σχέσεις μεταξύ ψηφιακών τεχνολογιών και μετασχηματισμών της εργασίας.
* * * *
Ερ. Ας τα πάρουμε από την αρχή. Τι είναι η τεχνητή νοημοσύνη;
Απ. Η τεχνητή νοημοσύνη γεννήθηκε τη δεκαετία του ’50, μεταξύ Κέιμπριτζ και Ηνωμένων Πολιτειών. Μαθηματικοί, μηχανικοί, γλωσσολόγοι και ειδικοί της εκπαίδευσης αναρωτιόνταν πώς να διδάξουν στους υπολογιστές να σκέφτονται όπως οι άνθρωποι. Από τότε επικράτησαν δύο προσεγγίσεις: αυτή που βασίζεται σε κανόνες και αυτή που βασίζεται σε παραδείγματα.
Αυτή που επικρατεί σήμερα είναι η δεύτερη, δηλαδή η machine learning : πρόκειται για την εκπαίδευση των μηχανών με τεράστιες ποσότητες δεδομένων – φωτογραφίες, κείμενα, βίντεο – ώστε να μάθουν να αναγνωρίζουν ή να δημιουργούν περιεχόμενο.
Ερ. Και γιατί μόνο τα τελευταία χρόνια γίνεται τόσο πολύ λόγος γι’ αυτό;
Απ.Επειδή η τεχνητή νοημοσύνη έχει εξελιχθεί σε εμπορικό φαινόμενο. Με την επιτυχία του ChatGPT απέκτησε παγκόσμια προβολή, συγκρίσιμη με το διαδίκτυο στη δεκαετία του ’90 ή με το smartphone. Όμως αυτό που βλέπουμε είναι και το αποτέλεσμα μιας παγκόσμιας διαφημιστικής εκστρατείας, η οποία μας εκπαιδεύει να θεωρούμε την τεχνητή νοημοσύνη αναπόφευκτη και χρήσιμη στην παραγωγικότητα και στη δημιουργικότητα.
Ερ. Παράλληλα με τον ενθουσιασμό, όμως, έχουν αυξηθεί και οι φόβοι και οι κίνδυνοι.
Απ. Για δύο βασικά λόγους. Ο πρώτος είναι πολιτισμικός: ταινίες, μυθιστορήματα και κόμικς έχουν δημιουργήσει αποκαλυπτικά φανταστικά σενάρια, έχουν αφηγηθεί ιστορίες όπου οι μηχανές θα είναι πιο έξυπνες και πιο ισχυρές από τον άνθρωπο. Πρόκειται για μια αφήγηση που αναλαμβάνουν σήμερα να κάνουν οι βιομηχανίες και πολλοί τηλεοπτικοί σχολιαστές. Στη συνέχεια, υπάρχει ένας δεύτερος λόγος που τροφοδοτεί τον φόβο για την ΤΝ. Προέρχεται από τις εμπειρικές μελέτες που έχουν πραγματοποιηθεί σχετικά με τις απαντήσεις που δίνουν οι γενετικές τεχνητές νοημοσύνες. Αυτές είναι γεμάτες στερεότυπα, προκαταλήψεις, διακρίσεις και παραμορφώσεις που μπορούν να ριζοσπαστικοποιήσουν τους ανθρώπους. Επιπλέον, υπάρχουν και οι λεγόμενες «ψευδαισθήσεις». Οι ΤΝ μερικές φορές λένε καθαρά ψέματα – ακόμη και αρκετά παράξενα.
Ερ. Και στον εργασιακό τομέα; Η τεχνητή νοημοσύνη προορίζεται πραγματικά να μας αντικαταστήσει;
Απ. Σχετικά με αυτό υπάρχουν δύο σχολές σκέψης. Ορισμένοι οικονομολόγοι εκτιμούν ότι έως το 2030-2050 σχεδόν οι μισές θέσεις εργασίας ενδέχεται να αντικατασταθούν από την τεχνητή νοημοσύνη. Προσοχή όμως: δεν μιλάμε για εργασία, αλλά για θέσεις εργασίας. Με τον πρώτο όρο εννοούμε την εργασιακή δραστηριότητα, ενώ με τον δεύτερο την κοινωνική και οικονομική οργάνωση που έχει χτιστεί και κατακτηθεί στο πέρασμα του χρόνου γύρω από αυτήν τη θέση ή την παροχή εργασίας
Η δεύτερη σχολή σκέψης, αντίθετα, υποστηρίζει ότι η τεχνητή νοημοσύνη δεν θα μας αντικαταστήσει, διότι δεν αναπτύχθηκε με αυτόν τον σκοπό, αλλά με στόχο τη βελτίωση των επιδόσεών μας. Πρόκειται για τεχνολογίες επαύξησης (augmentation), ακριβώς επειδή είναι εργαλεία που καθιστούν ορισμένες εργασίες ταχύτερες ή ευκολότερες. Το πρόβλημα είναι ότι η ρητορική της αντικατάστασης χρησιμοποιείται ως πολιτικό και οικονομικό πρόσχημα για την κατάργηση θέσεων εργασίας ή την επιδείνωση των συνθηκών εργασίας, ακριβώς όπως συνέβαινε ήδη από τις αρχές της βιομηχανικής επανάστασης. Το πρόβλημα, επομένως, δεν έχει να κάνει με την τεχνητή νοημοσύνη, αλλά με την εκβιαστική χρήση που γίνεται της ΤΝ. Εν ολίγοις, το πρόβλημα, όπως συμβαίνει συχνά, δεν αφορά την τεχνολογία, αλλά την εξουσία.
Ερ. Ωστόσο, μιλάτε συχνά για μια «κρυφή εργασία» της τεχνητής νοημοσύνης. Σε τι αναφέρεστε;
Απ. Δεν αναφέρομαι στους καλοπληρωμένους μηχανικούς, αλλά σε εκατομμύρια ανθρώπους στην Κένυα, τη Μαδαγασκάρη, τη Βενεζουέλα, την Ινδία και αλλού. Είναι οι data workers: αυτοί κατηγοριοποιούν εικόνες, μεταφράζουν φράσεις, ελέγχουν βίαιο περιεχόμενο, διδάσκουν σε ένα αυτοκίνητο να σταματά σε φανάρι ή σε ένα ρομπότ-σκούπα να αποφεύγει ένα εμπόδιο. Χωρίς αυτούς η ΤΝ δεν λειτουργεί. Ωστόσο, αυτοί αμείβονται ελάχιστα: 400 ευρώ το μήνα στο Ναϊρόμπι, 100 στη Μαδαγασκάρη, ακόμη και 10–20 στη Βενεζουέλα.
Συνήθως, όταν γίνεται λόγος για τους εργαζόμενους της ΤΝ, οι εταιρείες αναφέρουν άτομα με πολλαπλά πτυχία και μισθούς-παραμυθένιους που ασχολούνται με τη βελτίωση αυτών των τεχνολογιών. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για ένα μικρό ποσοστό: η πλειοψηφία των ανθρώπων που εργάζονται στην ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης το κάνουν για να της διδάξουν να αναγνωρίζει μια καρέκλα ή μια ιταλική λέξη. Και ναι, είναι πολύ καταρτισμένοι, αλλά σχεδόν πάντα κακοπληρωμένοι. Πρόκειται για εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους που ζουν στην Κένυα, στη Μαδαγασκάρη, στη Βενεζουέλα, στην Ινδία. Και οι αριθμοί είναι μόνο εκτιμήσεις, επειδή τα στοιχεία της Παγκόσμιας Τράπεζας θα πρέπει να λαμβάνονται με επιφύλαξη.
Ερ. Άρα η ΤΝ δεν κλέβει τη δουλειά, αλλά την υποβαθμίζει;
Απ. Ακριβώς. Η ΤΝ δεν δημιουργήθηκε για να αντικαταστήσει την εργασία, αλλά για να μας βοηθήσει να την εκτελούμε καλύτερα. Το θέμα είναι ότι οι καπιταλιστές θέλουν να μας κάνουν να πιστέψουμε ότι ο καθένας από εμάς μπορεί να αντικατασταθεί από την τεχνητή νοημοσύνη και, με αυτή την απειλή, μας ωθούν να δεχόμαστε εξευτελιστικές συνθήκες ή χαμηλούς μισθούς για να κρατήσουμε τη θέση εργασία μας. Η πραγματική απειλή, λοιπόν, αφορά τις θέσεις εργασίας που προστατεύονται και διέπονται από συμβάσεις. Η τεχνητή νοημοσύνη χρειάζεται πάρα πολύ ανθρώπινη εργασία για να λειτουργήσει. Προς το παρόν, διάφορες έρευνες μας δείχνουν ότι η εργασία που δημιουργείται από την τεχνητή νοημοσύνη είναι κακοπληρωμένη και στερείται προστασίας και δικαιωμάτων.
Ερ. Τι μπορούμε να κάνουμε για να κάνουμε αυτή την εργασία πιο δίκαιη;
Πρώτα απ’ όλα, να μην παρασύρεστε από επιστημονικές φαντασιώσεις, καθώς αυτές αποτελούν εργαλείο μαζικής παραπλάνησης. Στη συνέχεια, πρέπει να υπερασπιστούμε την αναγνωρισμένη εργασία, μέσω των συνδικάτων και των νομικών εγγυήσεων. Χρειάζονται επίσης διεθνή μέσα: στην Ευρώπη υπάρχουν η οδηγία για την εργασία στις πλατφόρμες και η οδηγία για τη Δέουσα Επιμέλεια, η οποία υποχρεώνει τις εταιρείες να εποπτεύουν τις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού, συμπεριλαμβανομένων των ψηφιακών. Πρόκειται για σημαντικά βήματα, αν και δέχονται συνεχείς επιθέσεις.
Ερ. Αναφερθήκατε επίσης στις περιβαλλοντικές επιπτώσεις της τεχνητής νοημοσύνης.
Ναι, η ΤΝ έχει τεράστιο περιβαλλοντικό κόστος: κέντρα δεδομένων που καταναλώνουν τεράστια ποσά ενέργειας, υποβρύχια καλώδια και, κυρίως, εξόρυξη λιθίου για τις μπαταρίες. Σκέφτομαι περιοχές όπως η Χιλή ή η Βολιβία, όπου τα ορυχεία καταστρέφουν εδάφη και κοινότητες. Πίσω από την φαινομενική άυλη φύση της ΤΝ, πρέπει πάντα να το θυμόμαστε, υπάρχουν πάντα πρώτες ύλες, κοινωνικές συγκρούσεις και οικολογικές επιπτώσεις.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου